1300 il əvvəl Orxon kitabələrində yazılan bir fikir bu gün Astanada tamamilə başqa kontekstdə yenidən səslənir: “Gecə yatmadım, gündüz oturmadım…”
Türkiyənin daxili işlər naziri Mustafa Çiftçinin TÜRKPOL təşəbbüsünü təqdim edərkən Kül Tigin abidəsinə istinad etməsi təsadüfi seçilmiş tarixi paralel deyil. Bu gün türk dövlətlərinin qarşısında duran məsələ artıq yalnız ortaq tarix və mədəniyyətin qorunması deyil. Sərhəd tanımayan cinayətkarlıq, kibercinayət, narkotik dövriyyəsi, insan alveri və qeyri-qanuni miqrasiya da sərhədləri aşır. Buna görə də təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın yeni mərhələyə keçirilməsi gündəmdədir.
TÜRKPOL ideyası məhz bu ehtiyacdan doğur.
Sentyabrın 10-da Astanada keçirilən TDT daxili işlər nazirlərinin üçüncü toplantısında türk dövlətləri arasında hüquq-mühafizə əməkdaşlığının daha da genişləndirilməsi, o cümlədən Cinayətkarlıqla Mübarizə Şurasının yaradılması ilə bağlı saziş layihəsi müzakirə olunub. Türkiyə isə bunun növbəti mərhələsində INTERPOL və EUROPOL-a bənzər TÜRKPOL mexanizminin yaradılmasını təklif edib.
Burada vacib məqam budur: TÜRKPOL hələ fəaliyyət göstərən təşkilat deyil. Hazırda söhbət təşəbbüsdən və onun institusional əsaslarının formalaşdırılmasından gedir.
Türkiyənin Azərbaycandakı sabiq hərbi attaşesi, ehtiyatda olan general Yücel Karauz hesab edir ki, bu təşəbbüsün əhəmiyyəti yalnız polis əməkdaşlarının əməkdaşlığı ilə məhdudlaşmır:
“TÜRKPOL sadəcə bir polis təşkilatı deyil. Bu, türk dövlətləri arasında təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın institusional mərhələyə keçməsi deməkdir.”
Karauzun fikrincə, gələcək mexanizmin əsas sütunlarından biri məlumat və kəşfiyyat mübadiləsi, digəri əməliyyat koordinasiyası, üçüncüsü isə birgə təlim və peşəkar hazırlıq ola bilər.
Bu baxımdan proses artıq müəyyən bazaya malikdir. 2025-ci ildə Türk Dövlətləri Polis Akademiyaları Platforması – TÜRKPAP yaradılıb. 2026-cı ilin mayında isə onun növbəti toplantısı Bakıda keçirilib. Beləliklə, təhlükəsizlik əməkdaşlığının həm hüquqi, həm də peşəkar hazırlıq xətti paralel inkişaf edir.
Azərbaycanın xəritədəki yeri
TÜRKPOL müzakirəsində Azərbaycan ayrıca diqqət çəkən ölkələrdəndir.
Azərbaycan Türkiyə ilə Mərkəzi Asiya arasında coğrafi və nəqliyyat baxımından əsas bağlantılardan biridir. Orta Dəhliz boyunca insanların, yüklərin və iqtisadi əlaqələrin hərəkəti genişləndikcə transmilli cinayətkarlığa qarşı koordinasiyanın əhəmiyyəti də artır.
Yücel Karauz bunu belə izah edir:
“Azərbaycan Türkiyə ilə Mərkəzi Asiya arasında yalnız coğrafi körpü deyil, təhlükəsizlik baxımından da mühüm əlaqələndirici həlqədir.”
Onun sözlərinə görə, Azərbaycan-Türkiyə arasında illər ərzində formalaşmış hüquq-mühafizə əməkdaşlığı daha geniş türk dünyası təhlükəsizlik şəbəkəsi üçün model rolunu oynaya bilər.
Bu yanaşmanın praktik nümunələri də artıq mövcuddur. Elə Astanadakı toplantı çərçivəsində Azərbaycan və Qırğızıstan daxili işlər nazirləri cinayətkarlıqla mübarizə sahəsində əməkdaşlıq haqqında saziş imzalayıblar.
Bəs TÜRKPOL nə vaxt real mexanizmə çevrilə bilər?
Burada prosesin mərhələli olacağı gözlənilir.
Karauzun fikrincə, əvvəlcə hüquqi baza formalaşdırılmalı, daha sonra təhlükəsiz məlumat mübadiləsi və milli əlaqələndirmə mexanizmləri qurulmalı, bundan sonra isə birgə əməliyyat koordinasiyası mümkün ola bilər:
“Əvvəlcə hüquqi baza və Cinayətkarlıqla Mübarizə Şurası formalaşdırılmalıdır. Daha sonra məlumat mübadiləsi, milli koordinasiya mərkəzləri və nəhayət birgə əməliyyat mexanizmləri qurula bilər.”
Bu səbəbdən TÜRKPOL-u bu gün “Türk dünyasının INTERPOL-u” adlandırmaqdan daha çox, belə bir mexanizmə aparan institusional yolun başlanğıcı kimi qiymətləndirmək daha dəqiqdir.
Əslində burada daha böyük bir proses görünür.
Naxçıvanda imzalanan 2009-cu il sazişindən başlayaraq türk dövlətləri əvvəlcə siyasi və iqtisadi əməkdaşlıq institutlarını qurdu. Son illərdə nəqliyyat, enerji, ticarət, təhsil və digər sahələrdə əlaqələr genişləndi. İndi isə həmin əlaqələrin təhlükəsizlik komponenti ön plana çıxır.
Və bu mənzərədə Bakının rolu xüsusi görünür.
Çünki türk dünyasının qurduğu bağlantılar nə qədər genişlənirsə, onları qorumaq üçün ortaq mexanizmlərə ehtiyac da bir o qədər artır.
1300 il əvvəl daş kitabələrə həkk olunan “gecə yatmadım, gündüz oturmadım” fikri bu gün artıq başqa bir məna qazanır: türk dövlətləri ortaq təhlükəsizliyin də ortaq məsuliyyət olduğunu institusional mexanizmlərə çevirməyə çalışır.
